İşitme Kaybında Genetik Risk Daha Erken Belirlenebilir mi? Yeni Araştırma Ne Gösteriyor?

İşitme Kaybında Genetik Risk Daha Erken Öngörülebilir mi? Yeni Araştırma Ne Gösteriyor?​

Bir kişinin işitme kaybı henüz belirgin hale gelmeden yıllar önce, genetik yapısından gelecekteki riskini tahmin etmek mümkün olabilir mi? Vanderbilt Üniversitesi Tıp Merkezi tarafından yürütülen ve Ekim 2026’da yayımlanan yeni bir çalışma, bu ihtimali biraz daha gerçekçi hale getiriyor. Ancak araştırmanın asıl önemi henüz hazır bir “genetik işitme testi” geliştirmiş olması değil. Daha temel ve belki de daha önemli bir şeyi gösteriyor: İşitme kaybının genetik yapısını anlamak istiyorsak yalnızca hastane tanı kodlarına değil, gerçek odyolojik ölçümlere bakmamız gerekiyor.

Vanderbilt Health araştırmacılarının çalışması, 8 Ekim 2026’da JAMA Otolaryngology–Head & Neck Surgery dergisinde yayımlandı. Araştırmacılar Vanderbilt’in BioVU biyobankasındaki genetik verileri klinik odyometri sonuçlarıyla birleştirerek sensörinöral işitme kaybının genetik altyapısını incelemeye çalıştı. Sonuçlar, saf ses odyometrisine dayanan ayrıntılı işitme verilerinin, yalnızca tanı kodlarına dayanan sınıflandırmaya göre genetik ilişkileri çok daha güçlü biçimde ortaya çıkarabildiğini gösterdi.

Araştırmanın temel sorusu neydi?​

Büyük genetik araştırmalarda insanların belirli bir hastalığa sahip olup olmadığını belirlemek için çoğu zaman elektronik sağlık kayıtlarındaki ICD tanı kodları kullanılıyor. Bunun önemli bir avantajı var: On binlerce hatta yüz binlerce kişinin verisini hızlı biçimde analiz etmek mümkün oluyor.

Ancak işitme kaybında önemli bir sorun ortaya çıkıyor. Bir kişiye işitme kaybı tanı kodu girilmiş olması, işitme eşiklerinin hangi frekanslarda ne kadar düştüğünü göstermiyor. Üstelik tanı kodları esas olarak klinik kayıt ve faturalandırma amacıyla oluşturuluyor. İşitmenin biyolojik özelliklerini ayrıntılı biçimde tanımlamak için tasarlanmış değiller.

Araştırmacılar bu nedenle iki farklı yaklaşımı karşılaştırdı. İlk grupta sensörinöral işitme kaybı ICD tanı kodları üzerinden tanımlandı. İkinci grupta ise insanların gerçek saf ses odyometri sonuçları kullanıldı ve işitme durumu bir “var veya yok” kategorisi yerine sürekli bir ölçüm olarak değerlendirildi.

Sonuç oldukça dikkat çekiciydi.

16 bin ayrıntılı odyogram, 61 bin tanı kaydından daha fazla genetik sinyal verdi​

ICD kodlarına dayalı analiz yaklaşık 61.500 kişiyi kapsıyordu. Saf ses ortalamalarına dayanan odyometrik analizde ise yalnızca 16.057 kişi bulunuyordu.

Normal şartlarda daha büyük veri grubunun genetik ilişkileri yakalamakta daha avantajlı olması beklenebilir. Ancak burada tam tersi oldu.

Odyometri verileriyle yapılan genom çapında ilişkilendirme analizinde istatistiksel olarak genom çapında anlamlı üç bölge belirlendi ve bu bölgeler EML6, SPTBN1, ARHGEF28 ve EYA4 olmak üzere dört genle ilişkilendirildi.

ICD tanı kodlarını kullanan daha büyük analizde ise genom çapında anlamlı hiçbir bölge saptanmadı.

Bu sonuç araştırmanın belki de en önemli mesajını ortaya koyuyor:

Sağlık verisinde yalnızca daha fazla kişinin bulunması yeterli değil. Ölçülen verinin ne kadar doğru ve ayrıntılı olduğu da en az örneklem büyüklüğü kadar önemli olabilir.

“Hassas fenotipleme” ne anlama geliyor?​

Araştırmanın merkezindeki kavramlardan biri “precision phenotyping”, yani hassas veya ayrıntılı fenotipleme.

Fenotip kelimesi burada kişinin ölçülebilir özelliğini ifade ediyor. İşitme açısından düşünüldüğünde yalnızca “işitme kaybı var” demek kaba bir fenotip tanımıdır.

Buna karşılık kişinin 500, 1000, 2000 veya 4000 Hz’deki eşiklerinin bilinmesi, kaybın derecesinin ve konfigürasyonunun kaydedilmesi çok daha ayrıntılı bir fenotip oluşturur.

Vanderbilt çalışmasının gösterdiği şey, genetik veriler bu ayrıntılı odyolojik bilgilerle eşleştirildiğinde işitmenin genetik altyapısının daha görünür hale gelmesi.

Araştırmada tek nükleotid varyantlarına dayalı kalıtılabilirlik tahmini, odyometrik veriler kullanıldığında yaklaşık yüzde 11,8 olurken tanı kodlarına dayalı analizde yüzde 2,9 düzeyinde kaldı. Bu oranlar “işitme kaybının yalnızca yüzde 11,8’i genetiktir” anlamına gelmiyor. Burada ölçülen şey, araştırılan popülasyondaki işitme farklılıklarının belirli yaygın genetik varyantlarla ne ölçüde açıklanabildiğine ilişkin istatistiksel bir tahmin.

Bulunan genler ne anlama geliyor?​

Araştırmada öne çıkan EML6, SPTBN1, ARHGEF28 ve EYA4 genlerinin tümü sinir sistemi veya duyusal fonksiyonlarla ilişkili biyolojik süreçlerde rol oynuyor.

Bunlardan özellikle EYA4, işitme bilimi açısından yabancı bir gen değil. EYA4’teki bazı hastalık yapıcı varyantların otozomal dominant, sendromik olmayan işitme kaybının bilinen nedenlerinden biri olduğu daha önce gösterilmiş durumda.

Araştırmacıların dikkat çektiği önemli nokta şu: Aynı gen üzerindeki farklı genetik değişikliklerin etkileri aynı olmayabilir. Bazı varyantlar tek başına belirgin bir kalıtsal işitme kaybına yol açabilirken, bazı daha küçük etkili varyantlar başka genlerle ve çevresel faktörlerle birlikte kişinin toplam riskine katkıda bulunabilir.

Bu ayrım gelecekteki işitme sağlığı açısından önemli. Çünkü bütün genetik işitme kayıpları “tek bozuk gen, tek hastalık” modeliyle açıklanamıyor.

Tek gen hastalıkları ile poligenik risk aynı şey değil​

Burada iki farklı genetik yaklaşımı birbirinden ayırmak gerekiyor.

Bazı işitme kayıpları monogenik, yani ağırlıklı olarak tek bir gendeki hastalık yapıcı değişiklikten kaynaklanıyor. OTOF genine bağlı otoferlin eksikliği bunun güncel ve çok önemli örneklerinden biri.

Buna karşılık yaşla birlikte gelişen veya erişkin dönemde ortaya çıkan birçok sensörinöral işitme kaybında tablo çok daha karmaşık olabilir. Çok sayıda genetik varyantın küçük etkileri; yaş, gürültü maruziyeti, hastalıklar, ilaçlar ve diğer çevresel faktörlerle birleşebilir.

Vanderbilt araştırması bu ikinci alana, yani poligenik riske odaklanıyor.

Araştırmacılar çok sayıdaki genetik varyantı bir araya getirerek “poligenik risk skoru” oluşturdu. Saf ses odyometri verilerinden geliştirilen skor, bağımsız All of Us araştırma grubunda kişilerin kendilerinin bildirdiği ciddi işitme güçlüğüyle istatistiksel olarak ilişkili bulundu. ICD kodlarından geliştirilen skor ise aynı ilişkiyi göstermedi.

Ancak tam bu noktada önemli bir fren yapmak gerekiyor.

Henüz hastaya uygulanabilecek bir risk testi değil​

Araştırmanın sonucu umut verici olsa da bugün bir kişinin DNA’sına bakarak “siz beş yıl sonra işitme kaybı yaşayacaksınız” diyebilecek durumda değiliz.

Çalışmanın yazarları da bunu açıkça belirtiyor.

Odyometri temelli poligenik risk skorunun bağımsız gruptaki işitme kaybıyla ilişkisi istatistiksel olarak anlamlı olsa da etkinin büyüklüğü sınırlıydı. Araştırmacılar, bireysel hastalarda kullanılabilecek klinik bir risk tahmin aracının yararının henüz kanıtlanmadığını özellikle vurguluyor. Daha büyük çalışmalar ve farklı toplumlarda doğrulama gerekiyor.

Bir başka önemli sınırlama daha var.

Araştırmanın genetik analizleri ağırlıklı olarak Avrupa genetik kökenine sahip kişilerle gerçekleştirildi. Poligenik risk skorlarının farklı genetik kökenlere sahip toplumlara doğrudan taşınmasının güvenilir olmayabileceği zaten biliniyor. Araştırmacılar da bunun çalışmanın önemli sınırlamalarından biri olduğunu belirtiyor.

Bu nedenle sonuçları Türkiye toplumuna doğrudan uygulamak doğru olmaz.

Buna rağmen neden önemli?​

Çünkü genetik işitme bilimi artık yalnızca akademik bir araştırma alanı olmaktan çıkmaya başlıyor.

23 Nisan 2026’da ABD Gıda ve İlaç Dairesi FDA, OTOF genindeki iki hastalık yapıcı varyanta bağlı ileri veya çok ileri derecede sensörinöral işitme kaybı için Otarmeni adlı gen tedavisini onayladı. Bu, FDA tarafından genetik işitme kaybı için onaylanan ilk gen tedavisi oldu. Tedavi yalnızca moleküler olarak doğrulanmış belirli OTOF gen değişikliklerine sahip hastalara yönelik. Yani her işitme kaybına uygulanabilecek genel bir tedavi değil.

Ancak bu gelişmenin yarattığı paradigma değişimi önemli.

Geçmişte işitme kaybının genetik nedenini bilmek çoğu durumda hastaya neden oluştuğunu açıklamak, aile riskini değerlendirmek veya prognozu öngörmek açısından değer taşıyordu.

Şimdi bazı genetik nedenlerde bu bilgi doğrudan tedavi seçeneğinin belirlenmesinde de rol oynamaya başlıyor.

American College of Medical Genetics and Genomics da işitme kaybının etiyolojik nedeninin belirlenmesinin klinik yönetimi, prognoz değerlendirmesini ve ailelere verilecek genetik danışmanlığı etkileyebileceğini vurguluyor.

Başka bir ifadeyle genetik tanı artık yalnızca “Bu işitme kaybı neden meydana geldi?” sorusuna cevap vermiyor. Giderek daha fazla şekilde “Bu kişiyi bundan sonra nasıl takip etmeliyiz ve hangi tedavilerden yararlanabilir?” sorusuyla da ilişkilendiriliyor.

Erken tespit kavramı da değişebilir​

Bugün işitme kaybını çoğunlukla ortaya çıktıktan sonra ölçüyoruz.

Kişi bir sorun fark ediyor, işitme testi yapılıyor ve işitme eşikleri değerlendiriliyor.

Gelecekte ise özellikle risk altındaki bazı kişilerde süreç farklı olabilir.

Genetik yatkınlık, aile öyküsü, geçmiş odyogramlar, gürültü maruziyeti, yaş, kullanılan ototoksik ilaçlar ve diğer sağlık verileri birlikte değerlendirildiğinde kişiye özgü bir işitme risk profili oluşturulması teorik olarak mümkün olabilir.

Bu durumda iki kişiye aynı takip programının uygulanması gerekmeyebilir.

Düşük risk taşıyan bir kişi daha seyrek değerlendirilirken, genetik ve çevresel açıdan daha yüksek risk taşıdığı belirlenen kişi daha yakın odyolojik takibe alınabilir.

Hatta araştırmacılar gelecekte yalnızca kişinin işitme kaybı geliştirip geliştirmeyeceğini değil, hangi frekanslarda ve nasıl bir odyogram konfigürasyonu gelişebileceğini tahmin edebilecek modeller oluşturmayı hedefliyor. Ancak bunlar bugün için araştırma hedefi. Klinik uygulama değil.

Türkiye açısından bu çalışma neden önemli?​

Türkiye’de erken işitme tanısı konusunda önemli bir altyapı zaten bulunuyor.

Sağlık Bakanlığının Ulusal Yenidoğan İşitme Taraması Programı ülke genelinde uygulanıyor. 2026 tarihli Çocuklarda İşitme Kaybı Klinik Rehberi de doğumdan sonraki ilk ay içinde taramanın tamamlanması, işitme kaybı açısından tanısal değerlendirmenin üç aydan önce yapılması ve erken müdahalenin altı aydan önce başlaması yaklaşımını içeriyor. Rehber mümkün olduğunda bu sürecin 1-2-3 ay hedeflerine çekilmesini de destekliyor.

Aynı rehberde 150’den fazla genin sendromik olmayan işitme kaybıyla ilişkilendirildiği belirtiliyor. Ailede işitme kaybı öyküsü de yenidoğan ve çocukluk döneminde dikkate alınması gereken risk faktörleri arasında bulunuyor. Ayrıca bazı çocukların yenidoğan taramasından geçmesine rağmen genetik veya başka nedenlerle daha sonra ilerleyici ya da geç başlangıçlı işitme kaybı geliştirebileceği özellikle vurgulanıyor.

Dolayısıyla Türkiye açısından yeni Vanderbilt çalışmasının mesajı, “yenidoğan taramasının yerine genetik test yapalım” değildir.

Tam tersine, odyolojik takip ile genetik verinin birbirini tamamlayabileceğini gösteriyor.

Türkiye için daha önemli konu: Odyogram artık yalnızca bir test çıktısı değil​

Araştırmanın Türkiye işitme sektörü açısından belki de en dikkat çekici sonucu burada ortaya çıkıyor.

Bir odyogramı yalnızca o gün cihaz seçmek veya cihaz ayarlamak için kullanılan bir belge olarak görmek giderek yetersiz hale gelebilir.

Bugünkü işitme eşiği, kişinin beş yıl önceki işitme eşiğiyle karşılaştırıldığında bir hastalık seyri ortaya koyar. Buna aile öyküsü, yaş, gürültü maruziyeti, ilaç kullanımı, genetik bilgi ve diğer sağlık verileri eklendiğinde çok daha değerli bir klinik veri ortaya çıkar.

Vanderbilt araştırmasının başarısı tam olarak buna dayanıyor: Araştırmacılar yalnızca “bu kişide işitme kaybı tanısı var” bilgisini kullanmadılar. Gerçek odyolojik ölçümü genetik veriyle ilişkilendirdiler.

Bu durum Türkiye’de KBB klinikleri, odyoloji birimleri, üniversiteler ve işitme sağlığı alanındaki dijital sistemler açısından önemli bir mesaj taşıyor.

Geleceğin değerli sağlık verisi yalnızca tanı kodu olmayacak.

Standartlaştırılmış, uzun yıllar boyunca karşılaştırılabilir ve doğru şekilde saklanmış odyolojik veri çok daha önemli hale gelebilir.

İşitme cihazı merkezleri açısından bunun anlamı ne?​

Bu araştırmanın sonucu işitme cihazı merkezlerinde yarın sabah genetik test yapılması gerektiği anlamına gelmiyor. Zaten genetik değerlendirme, tıbbi tanı ve genetik danışmanlık kendi uzmanlık alanları içinde yürütülmesi gereken süreçler.

Ancak sektörün geleceğini okumak açısından çalışma oldukça önemli.

İşitme hizmeti giderek tek bir odyogram ve tek bir cihaz uygulamasından, uzun süreli işitme sağlığı takibine doğru ilerliyor.

Örneğin yıllardır aynı merkezde takip edilen bir kullanıcının önceki odyogramlarının kolayca karşılaştırılabilmesi, hangi frekansların ne hızla değiştiğinin görülmesi ve olağan dışı progresyonların fark edilmesi gelecekte daha da değerli hale gelebilir.

Bu nedenle işitme merkezlerinin bugünden yapabileceği en mantıklı yatırım genetik laboratuvar kurmak değil, çok daha temel bir işi doğru yapmak olabilir:

Doğru ölçmek, doğru kaydetmek ve hastayı düzenli takip etmek.

Çünkü geleceğin yapay zekâ, genetik risk ve kişiselleştirilmiş sağlık sistemleri geçmişe dönük kaliteli veri olmadan pek bir şey yapamaz. Bilgisayarların da bir noktada insanlığın meşhur “sonra kaydederiz” alışkanlığına yenildiği yer burası.

Genetik tedaviler işitme cihazlarını ortadan kaldıracak mı?​

Gen terapilerindeki gelişmeler zaman zaman “işitme cihazlarının sonu mu geliyor?” şeklinde yorumlanabiliyor.

Bugünkü bilimsel tablo böyle bir sonuca izin vermiyor.

FDA tarafından onaylanan OTOF gen tedavisi çok özel bir genetik işitme kaybı grubuna yönelik. Buna karşılık yaşa bağlı işitme kaybı, gürültüye bağlı kayıplar, ototoksisite, farklı genetik nedenler ve çok faktörlü işitme kayıpları çok daha geniş ve heterojen bir alan oluşturuyor.

Bu nedenle öngörülebilir gelecekte işitme cihazları, koklear implantlar, diğer işitsel implantlar, rehabilitasyon yöntemleri ve yeni biyolojik tedavilerin birbirini ortadan kaldırmasından çok, aynı işitme sağlığı ekosisteminin farklı araçları haline gelmesi daha olası görünüyor.

Değişecek olan asıl nokta, kimin hangi çözümden ne zaman yararlanacağını belirleme yeteneğimiz olabilir.

Bu gelişme neden önemli?​

Vanderbilt çalışmasının gerçek değeri dört yeni gen adı bulmuş olmasından daha büyük.

Araştırma bize sağlık sisteminde veriyi nasıl topladığımızın bilimsel sonuçları doğrudan etkileyebildiğini gösteriyor.

61 binden fazla kişinin tanı kodları genetik ilişkileri ortaya çıkarmakta yetersiz kalırken, yaklaşık 16 bin kişinin gerçek odyometrik ölçümleri daha güçlü genetik sinyaller yakalayabildi.

Bu, işitme sağlığı açısından gelecekte üç alanın giderek birbirine yaklaşabileceğini düşündürüyor:

odyoloji, genomik ve uzun dönemli dijital sağlık verisi.

Bir gün elektronik sağlık sisteminde kişinin yıllar boyunca oluşan odyogramları, aile öyküsü ve genetik risk profili birlikte değerlendirilebilir. Sistem, belirli bir kişinin normalden daha hızlı işitme kaybı geliştirme riski taşıdığını fark ederek daha erken kontrol önerebilir.

Böyle bir sistem bugün rutin klinik uygulamada bulunmuyor. Vanderbilt araştırması da bunu geliştirmiş değil. Ama hangi yönde ilerlenebileceğini göstermesi açısından önemli bir adım.

İşitme kaybında “erken tanı”dan “erken risk belirleme” dönemine doğru​

İşitme sağlığında yıllardır temel hedef erken tanı. Yeni genetik araştırmalar ise bu kavramı bir adım daha ileri taşıyor. Gelecekte amaç yalnızca işitme kaybını mümkün olduğunca erken yakalamak olmayabilir. Kayıp henüz başlamadan önce kimlerin daha yüksek risk taşıdığını belirlemek de mümkün hale gelebilir. Vanderbilt Üniversitesi’nin 2026 çalışması henüz bunu klinikte yapabilen bir test sunmuyor. Poligenik risk skorunun bireysel hastalarda kullanılabilirliği kanıtlanmış değil ve araştırmanın farklı genetik kökenlere sahip toplumlarda doğrulanması gerekiyor.

Ancak çalışma güçlü bir gerçeği ortaya koyuyor: Genetik bilgiyi anlamlı hale getiren şey, onun kaliteli klinik verilerle birleşmesi.

Türkiye açısından da belki alınabilecek en önemli ders bu. Bugünün odyogramı yalnızca bugünün işitme cihazını programlamak için kullanılan bir grafik olmayabilir. Doğru kaydedildiğinde, yıllar sonra kişinin işitme sağlığını öngörmeye yardımcı olacak çok daha büyük bir veri sisteminin küçük ama değerli bir parçası haline gelebilir.

Kaynaklar​

DeFreese AJ, Rubat du Mérac T, Sheng Q, Nayak S, Jan TA. Precision Phenotyping With Audiometric Data and Gene Discovery for Sensorineural Hearing Loss. JAMA Otolaryngology–Head & Neck Surgery. 8 Ekim 2026. DOI: 10.1001/jamaoto.2026.3089. JAMA'daki araştırmayı görüntüle
Vanderbilt University Medical Center. New genetic insights could help detect hearing loss earlier. 8 Ekim 2026. Vanderbilt Health haberini görüntüle
U.S. Food and Drug Administration. FDA Approves First-Ever Gene Therapy for Treatment of Genetic Hearing Loss. 23 Nisan 2026. FDA açıklamasını görüntüle
U.S. Food and Drug Administration. OTARMENI ürün ve endikasyon bilgileri. FDA OTARMENI sayfasını görüntüle
American College of Medical Genetics and Genomics. Li MM ve ark. Clinical evaluation and etiologic diagnosis of hearing loss: A clinical practice resource of the ACMG. Genetics in Medicine, 2022. PubMed kaynağını görüntüle
T.C. Sağlık Bakanlığı. Çocuklarda İşitme Kaybı Klinik Rehberi, 2026. Rehber; genetik işitme kayıpları, risk faktörleri, yenidoğan taraması ve erken müdahale yaklaşımını kapsamaktadır. Sağlık Bakanlığı kaynağını görüntüle
T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü. Ulusal Tarama Programları ve Yenidoğan İşitme Taraması Programı. Tarama programlarını görüntüle