COVID-19’un işitme ve bilişsel sağlık üzerindeki uzun dönem etkileri

COVID-19’un işitme ve bilişsel sağlık üzerindeki uzun dönem etkileri

Sağlık Profesyonellerinin Bilmesi Gerekenler

COVID-19 pandemisinin başlamasının üzerinden beş yıldan fazla zaman geçti. Pandemi, toplumun büyük bölümünü kapattı ve sağlık sistemlerini zorladı. İşitme sağlığı profesyonelleri (HCP’ler), COVID-19’un işitmeyi etkileyebileceğini başından beri biliyordu. Ancak o dönemde insanların hayatlarını kaybetmesi öncelikliydi ve işitme kaybı, öncelikler listesinde en alt sıralarda kaldı.

Emekli odyolog ve 2020 yılı AAA Klinik Mükemmeliyet Ödülü sahibi Robert M. DiSogra şunları söylüyor:

“COVID-19 bir virüstür ve bir virüs olarak vücudun herhangi bir sistemini etkileyebilir. Kızamık, kabakulak, kızamıkçık, sitomegalovirüs, HIV, Zika, Batı Nil ve suçiçeği gibi işitmeyi etkileyebilen virüsleri uzun zamandır biliyoruz. Bu virüsler, vücudunuzdaki en zayıf noktaya saldırır.”

Genişletmek için tıkla ...

2022 yılında DiSogra, klinisyenlerin “Uzun COVID” olarak adlandırdığı kalıcı etkiler konusunda meraklandı. Konuyla ilgili literatürü inceledi ve sonunda The Hearing Review dergisinde “beyin sisi” ve/veya hafif bilişsel bozulma gibi “Long Hauler” (uzun süreli COVID) semptomlarını özetleyen bir makale yayımladı.

Indiana Üniversitesi Tıp Fakültesi’nin 2020 tarihli bir araştırması dikkatini çekti. Araştırmada 1.500’den fazla COVID-19 hastası incelendi ve 50 semptom belirlendi. Bunlar arasında:

• 1. sırada yorgunluk
• 4. sırada konsantrasyon güçlüğü
• 9. sırada hafıza sorunları yer aldı.

İşitme kaybı listede yoktu.

Indiana raporu pandeminin erken dönemlerini temsil etse de Long COVID’in işitsel (kulak) ve vestibüler (denge) sağlık üzerindeki etkilerine dair farkındalık ve tanımlar zamanla netleşti. Dr. Harvey B. Abrams’a göre Long COVID, SARS-CoV-2 enfeksiyonundan sonra ortaya çıkan ve en az üç ay süren kronik bir durumdur. Belirtiler geniş bir yelpazeye yayılır; bazıları zamanla düzelebilir, kötüleşebilir veya devam edebilir.

İşitme ve Denge Üzerine Etkiler

Dr. Harvey B. Abrams şöyle diyor:

“Long COVID hakkındaki anlayışımız geliştikçe, bunun işitme ve denge sağlığı üzerindeki etkileri de giderek daha net ortaya çıkıyor. Akut COVID-19; ani sensörinöral işitme kaybı (SSNHL), kulak çınlaması (tinnitus) ve baş dönmesi gibi belirtilerle ilişkilendirilmiştir. Ancak bazı hastalarda bu semptomlar enfeksiyondan aylar sonra da devam eder.”

Genişletmek için tıkla ...

Abrams, Long COVID’in işitsel ve vestibüler sonuçlarıyla ilgili araştırmaları inceledi ve şu bulguları aktardı:

• Tinnitus (kulak çınlaması) ve işitme zorlukları uzun süreli olarak sıkça rapor ediliyor.
• Dorobisz ve ekibinin çalışmasında, COVID-19 geçirdikten sonra işitme kaybı yaşayan 58 hasta incelendi.
  • Bu hastaların %65’inde sensörinöral işitme kaybı tespit edildi.
  • Yaklaşık %20’sinde stapes refleksi (orta kulaktaki kas tepkisi) yoktu.
  • ABR (işitsel beyin sapı yanıtları) testlerinde, beyin dalgalarının iletim sürelerinde (dalga III, V ve I–III, I–V aralıklarında) uzama görüldü.

Ayrıca Beukes ve arkadaşlarının yaptığı bir araştırmaya göre, tinnitus hastalarının %40’ı COVID-19 geçirdikten sonra çınlama şikâyetlerinin arttığını bildirdi. Bu durumun nedeni tam olarak bilinmiyor ancak uzamış iltihaplanma, sinir sistemi iltihabı veya iç kulaktaki damar yapılarının zarar görmesi ihtimaller arasında.

Vestibüler (denge) belirtiler de araştırılmış:

• Obeidat ve ekibinin çalışmasına göre, COVID-19 geçirdikten en az 8 hafta sonra yapılan ankette, katılımcıların %15,3’ü baş dönmesi yaşadığını belirtti.
• Başka bir çalışma, COVID-19’un şiddeti ile vertigo (baş dönmesi) sıklığı arasında anlamlı bir ilişki buldu.

Abrams şöyle özetliyor:

“SARS-CoV-2 enfeksiyonunun akut etkileri çoğu zaman geçse de bazı hastalar uzun süre semptom yaşamaya devam ediyor. Bu, işitme ve denge sistemlerinde kalıcı bir etki olabileceğini gösteriyor. Long COVID’in işitsel-vestibüler belirtilerinin nedenlerini ve olası tedavilerini anlamak için daha fazla araştırmaya ihtiyaç var.”

Genişletmek için tıkla ...

Bilimsel Kanıtların Analizi

Mart 2025’te Jafari ve ekibi, COVID-19 hakkındaki ilk raporlardan yaklaşık beş yıl sonra bir “umbrella review” (mevcut tüm derleme ve meta-analizleri toplayan kapsamlı inceleme) yayımladı.

Dr. Zahra Jafari bu çalışmanın en dikkat çekici bulgularını şöyle açıklıyor:

• Meta-analizlerde, COVID-19 geçiren yetişkinlerde işitme kaybı oranı %5,0 (Güven Aralığı: %1,0 – %9,0) olarak bulundu.
• Tinnitus oranı %13,5 (Güven Aralığı: %5,9 – %21,1) olarak belirlendi.
• Bu oranlar, on binlerce kişiyi kapsayan geniş havuzlardan (işitme kaybı için 21.932 kişi, tinnitus için 36.236 kişi) elde edildiği için klinisyenler açısından oldukça önemli.

Jafari, bulguların bazı sınırlamaları olduğuna da dikkat çekiyor:

• Çalışmalar arasında yüksek düzeyde farklılık (heterojenlik) var.
• Bu durum, farklı yöntemler, farklı hasta grupları ve kontrol grubu eksikliği gibi nedenlerden kaynaklanıyor.
• Ayrıca hastaneye yatmamış kişilerde işitsel semptomların zamanla düzelme eğilimi gösterdiği gözlendi.

Umbrella review’in genel sonucu şu şekilde özetlenebilir:

COVID-19 geçiren yetişkinlerde, hastalık sonrası işitme kaybı ve tinnitus oranı anlamlı derecede yüksektir. Bu durum, diğer virüslerden sonra görülen işitme kaybı ve tinnitus ile uyumlu bir bulgudur.

Genişletmek için tıkla ...

Jafari, bu oranların sürpriz olmadığını ama birçok çalışmanın birleşik verilerinden elde edilen bu güçlü kanıtın önemli olduğunu vurguluyor.

Farkındalık ve Gelecek Araştırmalar

Peki, sağlık çalışanları (HCP’ler) işitme kaybı ile Long COVID arasındaki bağlantının ne kadar farkında?
Dr. Zahra Jafari, bu farkındalığın muhtemelen düşük seviyede olduğunu düşünüyor. Bunun beş temel nedeni var:

1. Pandeminin başında odak noktası neredeyse tamamen solunum belirtileri, ölüm oranları ve daha sonra yaygın Long COVID semptomları (yorgunluk, bilişsel sorunlar vb.) üzerindeydi.
2. Koku ve tat kaybı gibi belirtiler medyada çok yer buldu, ancak işitsel belirtiler daha az rapor edildi ya da sorgulandı.
3. Hastaneye yatmayan birçok hastada, işitsel belirtiler iyileşme sonrası düzelme eğiliminde olduğu için klinik olarak daha az önemsendi.
4. Bu farkındalık, kulak burun boğaz uzmanları ve odyologlar gibi bu şikâyetleri doğrudan gören uzmanlarda daha yüksek; ancak aile hekimleri gibi genel pratisyenlerde daha düşüktür.
5. Meta-analizler gibi güçlü, derlenmiş kanıtlar nispeten yeni olduğu için yaygınlaşması zaman alıyor.

Jafari’ye göre, COVID’in işitme üzerindeki etkileri hâlâ gelişen bir alan. Gelecekteki çalışmalar için şu beş araştırma alanı kritik:

1. Ortak Mekanizmalar
   COVID’e bağlı işitme kaybı ve tinnitusun altında yatan iltihaplanma ve mikrodamar değişiklikleri, Long COVID’de görülen “beyin sisi” gibi bilişsel bozukluklarla ortak patolojik yolları paylaşabilir.
2. Psikolojik Etki
   Tinnitus ve/veya işitme kaybının; anksiyete, depresyon ve bilişsel güçlüklerle birlikte görülmesi, hastaların yaşam kalitesi ve ruh sağlığı üzerinde büyük bir yük oluşturur. Bu yüzden semptomlar bütüncül olarak ele alınmalıdır.
3. Merkezi İşitsel İşleme
   Araştırmalar, yalnızca kulak (periferik işitme) değil, beynin sesleri işleme yeteneği (merkezi işitsel işlem) üzerindeki etkileri de incelemelidir.
4. Uzun Süreli Takip (Prospektif Kohort Çalışmaları)
   COVID geçiren kişilerin aylar hatta yıllar boyunca düzenli takip edilmesi gereklidir.
5. Nesnel Ölçümler
   Sadece anketlere değil; odyometri, OAE, ABR gibi standart testlere dayanılmalıdır.

Hastaların İşitme ve Bilişsel Sorunlarının Ele Alınması

Prof. Kathy Pichora-Fuller (Toronto Üniversitesi, Psikoloji Bölümü, emekli profesör ve kayıtlı odyolog) konuya rehabilitasyon uzmanı bakış açısından yaklaşıyor:

“İşitme, beynin içine giden bir boru hattı gibidir. Çoklu görev (multitasking) sırasında işitme ve bilişsel sorunlar kesişir. Beyne birçok bilgi gelir ve beyin bunlara tepki verip işler. Biliş söz konusu olduğunda, işitme büyük bir yapbozun önemli parçalarından biridir.”

Genişletmek için tıkla ...

Dr. D’Anne Rudden (Longmont Hearing and Tinnitus Center, Colorado), COVID-19 enfeksiyonu veya COVID-19 aşısı sonrasında hastalarında işitme ve bilişsel fonksiyon değişiklikleri gözlemlediğini belirtiyor. En sık şikâyetler:

• Beyin sisi
• Gürültülü ortamlarda konuşma anlamada güçlük

Rudden’e göre bu durum, Long COVID’in işitsel işlem bozukluğunu (APD) tetikleyebileceğine dair araştırmalarla uyumlu. Sevindirici olan, yapılandırılmış işitsel eğitim programlarının bu hastalarda ölçülebilir iyileşme sağlayabilmesi.

Dr. Salvatore Gruttadauria (Diversified Hearing • Rehabilitation • Balance, New York) ise COVID sonrası hem işitme kaybı hem de bilişsel gerileme şikâyeti olan çok sayıda hasta gördüğünü söylüyor:

“Long COVID kaynaklı işitme kaybı ve bilişsel gerileme, detaylı hasta öykümüzün bir parçasıdır. Tanısal araçları buna göre belirliyoruz ama yaklaşımımız tamamen kişiye özeldir. Her hasta aynı şekilde tedavi edilmez.”

Genişletmek için tıkla ...

Tedavi süreci multidisipliner bir yaklaşımla yürütülüyor:

• KBB ve nöroloji uzmanları gerekirse dahil ediliyor.
• Dil ve konuşma terapistleri, bilişsel bozuklukların rehabilitasyonunda rol alıyor.
• Fizik tedavi uzmanları, denge sorunlarında devreye giriyor.

Vaka Örneği

Orta yaşlı bir kadın, COVID sonrası şu şikâyetlerle geldi:

• Artan işitme zorlukları
• Beyin sisi
• Denge problemleri

Tanı: Sensörinöral işitme kaybı
Uygulananlar:

• İşitme cihazı (konuşmaları anlamasını artırdı)
• Konuşma terapisti ile bilişsel rehabilitasyon (hafıza ve organizasyon becerileri gelişti)
• Fizik tedavi ile denge eğitimi (sosyal hayata güvenle döndü)

Gürültüde Anlama Sorunu

Bazı hastalar, işitme testlerinde normal sonuçlar verse de “duyduklarını işleme” konusunda zorluk yaşıyor. Bu vakalarda APD şüphesiyle uzmanlara yönlendirme yapılıyor.

Rudden’in kliniğinde haftada bir gün gelen konuşma terapisti, hastalara şu alanlarda destek sağlıyor:

• Hafıza teknikleri
• Dikkat geliştirme egzersizleri
• Yaşam tarzı düzenlemeleri (uyku hijyeni, stres yönetimi vb.)

Rudden şöyle diyor:

“Odyologlar, konuşma terapistleri ve diğer sağlık profesyonelleri birlikte çalıştığında çok daha kapsamlı bakım sunabiliriz. Amacımız yalnızca işitsel sorunları değil, bilişsel sağlığı da desteklemek.”

Genişletmek için tıkla ...

Sosyal İzolasyon ve Teknolojik Çözümler

Dr. Salvatore Gruttadauria (Diversified Hearing • Rehabilitation • Balance, New York) sosyal etkileşimin önemini şöyle anlatıyor:

“Sosyal etkileşim; konuşma, hafıza, yönetici işlevler ve iletişim becerilerini uyarır. Yıllarca yaşlılara ve bakım evlerindeki kişilere hizmet verirken bunu bizzat gözlemledim. Sosyal olarak aktif olan hastalar daha az depresif olur.”

Genişletmek için tıkla ...

Dr. D’Anne Rudden de, Dr. Barbara Weinstein ve Dr. Jan Blustein gibi uzmanların çalışmalarına dikkat çekiyor. Bu çalışmalar, tedavi edilmeyen işitme kaybının yalnızlık, depresyon ve özellikle yaşlılarda hızlanmış bilişsel gerileme ile güçlü bir şekilde ilişkili olduğunu gösteriyor.

Teknoloji ile Destek

COVID-19 (veya başka nedenlerle) işitme kaybı yaşayan hastalar için teknoloji hayatı önemli ölçüde iyileştirebilir:

• Zoom gibi çevrim içi görüşme platformları
• FaceTime (ek olarak dudak okuma avantajı sunar)
• Altyazılı telefonlar (captioned telephones)
• Bluetooth bağlantılı işitme cihazları
• Görsel sinyal desteği olan cihazlar

Gruttadauria’nın önerileri:

• Yaşlı merkezlerine katılım
• Kart oyunları, gönüllü çalışmalar, evcil hayvanlarla etkileşim
• Az teknoloji isteyen çözümler (altyazılı telefonlar)
• Kognitif tarama araçları (ör. Cognivue)
• Konuşma-dil terapistleriyle bilişsel değerlendirme ve terapi

Dr. Thomas J. Tedeschi (Amplifon) ise, sosyal izolasyonun mutlaka ele alınması gerektiğini vurguluyor ve şunları öneriyor:

• Yönlü mikrofon, Bluetooth® bağlantısı ve gürültü azaltma özellikli işitme cihazları
• Akıllı telefon üzerinden uzaktan ayar yapabilme
• Pocketalker ve FM sistemleri (restoranlar, grup ortamları vb. için)
• Canlı konuşma-metne çeviri uygulamaları (Hamilton® CapTel®, Ava, Otter.ai, Live Transcribe)

Erken Tanı, Tarama Testleri ve Odyologların Rolü

Odyologlar, çoğu zaman bilişsel gerilemenin ilk belirtilerini fark eden sağlık profesyonellerinden biridir. Çünkü işitme ile bilişsel sağlık çok yakından ilişkilidir.

Dr. D’Anne Rudden, tanı sürecinde yalnızca işitme eşiklerini ölçmediklerini, aynı zamanda bu eksikliklerin günlük yaşam ve bilişsel sağlık üzerindeki etkilerini anlamaya çalıştıklarını söylüyor.

Kullanılan Testler

• HHIA (Hearing Handicap Inventory for Adults): İşitme kaybının duygusal ve sosyal etkilerini anlamak için kullanılır.
• 6CIT (Six-Item Cognitive Impairment Test): Klinik ortamda hızlı ve pratik bir bilişsel tarama testidir.
• Konuşma-gürültü testleri ve karmaşık dinleme görevleri: Hastanın gerçek hayat ortamlarında sesleri ne kadar iyi işleyebildiğini değerlendirir.

Eğer testlerde beklenmeyen derecede kötü performans gözlenirse veya işitme kaybı ile uyumsuz başka belirtiler varsa, hasta nörolog, nöropsikolog veya diğer uzmanlara yönlendirilir.

Rudden, kendisini “tüm işitsel sistemin koruyucusu” olarak tanımlıyor:

“Kulaklar ve işitme tek başına izole bir sistem değil, bilişsel işlev, iletişim ve yaşam kalitesi ile derinden bağlantılıdır. COVID-19 geçirmiş bir hastada işitme şikâyeti varsa Long COVID olasılığını mutlaka düşünmeliyiz.”

Genişletmek için tıkla ...

Bu nedenle ayrıntılı bir hasta öyküsü şart:

• Semptomların başlangıç zamanı
• Dinleme çabasında artış
• Beyin sisi
• Yorgunluk
• Gürültülü ortamlarda konuşma anlama zorluğu

Ardından geniş kapsamlı bir test paketi uygulanır:

• Saf ses odyometrisi
• Gürültüde konuşma testi
• Merkezi işitsel işlem taramaları
• Bilişsel tarama araçları

Bu yaklaşımla odyologlar, COVID sonrası işitsel işlem sorunlarını veya bilişsel değişimleri daha net tespit edebilir. Gerekirse hasta, multidisipliner ekibe (nörolog, psikolog, konuşma terapisti vb.) yönlendirilir. Amaç, yalnızca görünen semptomları değil, gizli kalan sorunları da ortaya çıkarmaktır.

Medyada Farkındalık Durumu ve Genel Sonuç

Dr. Zahra Jafari’nin gözlemi şu:

“COVID-19 ile işitme kaybı/tinnitus arasındaki bağlantı, Kuzey Amerika’da ve dünya genelinde diğer semptomlara kıyasla medyada çok daha az yer buldu. Koku/tat kaybı ve ‘beyin sisi’ gibi semptomlar geniş yankı uyandırırken, işitsel belirtiler daha az gündeme geldi.”

Genişletmek için tıkla ...

Bunun nedenleri arasında şunlar sayılıyor:

• İşitsel belirtilerin daha düşük sıklıkta algılanması
• Semptomların genellikle geçici olması
• Daha hayati veya ağır semptomların (örneğin solunum sorunları) ön planda olması

Örneğin, New York Times 10 Mart 2025’te yayımladığı “COVID’in Vücutta Bıraktığı Kalıcı Etkilerin Daha Net Tablosu” başlıklı makalesinde, “beyin” bölümünde COVID sonrası beyin sisi oranlarını (%20–%30) aktardı ancak işitme kaybından hiç bahsetmedi.
Aynı makale, COVID sonrası anksiyete, depresyon veya mevcut ruhsal sorunların kötüleşebildiğini vurguladı. Uzmanlara göre bunun önemli bir nedeni kalıcı iltihaplanma; bu iltihap sinir hücrelerine zarar veriyor ve sinapslar arasında yeni bağlantıların oluşmasını engelliyor.

Genel Sonuç:

• COVID-19’un uzun vadeli sağlık etkileri hakkında hâlâ öğrenilecek çok şey var.
• İşitme sağlığı profesyonelleri, Long COVID’in hastaların işitme ve bilişsel fonksiyonlarını nasıl etkileyebileceğini ne kadar iyi anlarsa, hastalarının hem odyolojik hem de genel sağlık ihtiyaçlarını daha etkili şekilde karşılayabilir.
• Böylece daha iyi hasta sonuçları elde edilebilir.