COVID-19 ve İşitsel Sistem: Beş Yıl Sonra Bilinenler
COVID-19 pandemisinin başlamasının üzerinden beş yıl geçti. Salgının işitsel sistem üzerindeki etkileri, başlangıçta birçok belirsizlik taşırken, bugün birikmiş bilimsel veriler ışığında çok daha kapsamlı bir tabloya ulaşılmış durumda. Bu makalede, COVID-19’un işitme, denge, tinnitus, işitsel işlemleme ve bilişsel fonksiyonlar üzerindeki etkileri güncel bilimsel literatür ışığında ayrıntılı şekilde ele alınmaktadır.
COVID-19 ve İşitsel Sistem Üzerine Araştırmaların Genel Durumu
- 2025 Haziran itibarıyla PubMed'de COVID-19 konusunda 61.991 bilimsel yayın bulunuyor.
- NIH’in klinik araştırma veritabanında, COVID-19’a dair yalnızca üç aktif klinik çalışma listelenmektedir.
- Amerikan Odyoloji Akademisi veri tabanında ise bu konu hakkında 239 makale yer almaktadır.
COVID-19 ve Aşıların İşitsel ve Denge Sistemi Üzerindeki Yan Etkileri
Aşıya Bağlı Yan Etki İstatistikleri
| Semptom | Raporlanan Olay Sayısı | Yüzde (%) |
|---|
| Baş Dönmesi (Vertigo/Dizziness) | 128,201 | 4.83 |
| Tinnitus (Kulak Çınlaması) | 26,063 | 0.98 |
| Vertigo | 17,424 | 0.66 |
| Sağırlık | 3,639 | 0.14 |
| Aniden İşitme Kaybı | 2,077 | 0.08 |
| Bilişsel Bozukluk | 2,475 | 0.09 |
| Auditory Hallusinasyon | 283 | 0.01 |
| Otitis Media | 245 | 0.01 |
| Beyin Sisi (Brain Fog) | 1,071 | 0.04 |
Tablodaki oranlar, 2.652.032 rapor içinden ve Aralık 2024 itibarıyla gönüllü bildirime dayalıdır.
- En sık gözlenen yan etkiler baş dönmesi ve tinnitus olmuş; sağırlık, aniden işitme kaybı ve bilişsel bozukluklar ise çok düşük oranlarla görülmüştür.
COVID-19’un İşitme ve Denge Sistemi Üzerindeki Klinik Bulguları
1. Kulak Kirinde (Serumen) COVID-19
- COVID-19 virüsüne serumen içinde rastlanabilmiştir.
- Temizlik prosedürlerinde evrensel hijyen kuralları yeterli kabul edilmektedir.
2. Orta Kulak Patolojileri
- Virüs, orta kulak ve mastoid bölgede koloni oluşturabilmektedir.
- Sonuçta gelişen otitis media, KBB uzmanına yönlendirilmelidir.
3. Kohlear (İç Kulak) İşitme Kaybı
- COVID-19 sistemik etkileri nedeniyle sıklıkla bilateral sensorinöral işitme kaybı yapabilir.
- Genellikle yüksek frekanslarda (>4 kHz) başlar, bazı vakalarda iyileşme olabilir.
Objektif Testler
- Distorsiyon Ürünlü Otoakustik Emisyon (DPOAE) ve İşitsel Beyin Sapı Yanıtı (ABR) testleri COVID sonrası işitme kaybını değerlendirmede standarttır.
- ABR’da dalga morfolojilerinde bozulma varsa, Orta Latans Cevap (MLR) testi tercih edilir.
- DPOAE ile dış tüylü hücre hasarı objektif olarak saptanabilir.
4. Ani İşitme Kaybı
- COVID-19 aşısı sonrası ani işitme kaybı vakaları raporlanmış, ancak pandemi öncesi topluma göre belirgin artış saptanmamıştır.
5. Tinnitus
- Mevcut tinnitus vakalarında artış görülebilmiştir.
- COVID-19 sonrası yeni tinnitus gelişimi de rapor edilmiştir.
6. Vestibüler (Denge) Semptomlar
- COVID-19 hastalarında en sık benign paroksismal pozisyonel vertigo (BPPV), labirentit ve vestibüler nörinit saptanmıştır.
- Belirtiler; baş dönmesi, vertigo, dengesizlik olarak ortaya çıkar.
- Vestibüler rehabilitasyon (VRT) programları ile başarı oranı %90’dır.
7. Long COVID ve Kalıcı Semptomlar
- Long COVID, semptomların haftalar veya aylar boyunca devam etmesiyle tanımlanır.
- Yetişkinlerin %17-20’sinde belirtiler 12 hafta ve daha fazla sürmektedir.
- Kadınlarda Long COVID’ye yakalanma oranı erkeklerden daha fazladır.
- Gebelikte COVID geçiren kadınların %10’unda Long COVID gelişmektedir.
- Uzun dönem semptomlar arasında başta “beyin sisi”, bilişsel problemler ve bellek kaybı yer alır.
Beyin Sisi, İşitsel İşlemleme ve Nörokognitif Etkiler
Beyin Sisi ve MRI Bulguları
- “Beyin sisi”; azalmış zihinsel berraklık, dikkat ve bellek sorunları, çoklu görevi yerine getirememe gibi şikayetleri kapsar.
- Bu bulgular; işitsel işlemleme bozukluğu (APD) davranışlarıyla benzerlik göstermektedir.
- İngiltere’de yapılan bir çalışmada COVID tedavisi gerektiren kişilerde, frontal ve temporal lobda gri madde hacminin azaldığı saptanmıştır. Auditory işlemlemede rolü olan bazı beyin bölgelerinde büzülme (atrofi) gözlemlenmiştir.
| Beyin Bölgesi | İşitsel İşlemdeki Rolü |
|---|
| Cingulate Cortex | Dikotik dinleme, dikkat, iş belleği |
| Amigdala | Müzik, ritim, ani tepki |
| Hippokampus/Limbik Alan | Bilgi işleme |
| Corpus Callosum | Dikotik dinleme, lokalizasyon |
| Insula | Ses-gürültü ayrımı, konuşma |
| Planum Temporale | Ses kodlama |
| Heschl Girusu | İşitme, işitsel işlemleme |
İşitsel İşlemleme Bozukluğu ve Rehabilitasyon
- Buffalo Battery gibi testler, beyin sisi ile ortaya çıkan işitsel işleme bozukluğunu saptamada etkili olmuştur.
- Uygun rehabilitasyon ile hastalarda anlamlı iyileşme bildirilmiştir.
- Yeni nesil hızlı tarama test bataryaları arasında Words-In-Noise, Random Dichotic Digits Task ve Quick Speech in Noise testleri yer almaktadır.
Kognitif Bozukluklar
- Kognitif bozukluklar; işlevsel bellek, yürütücü fonksiyon, sözel akıcılık ve öğrenmeyi etkiler.
- COVID sonrası üç ayı aşkın sürede belirtileri devam edenlerin %20’sinde kognitif sorunlar saptanmıştır.
- Hastaların %70’i 9 ayda iyileşme gösterirken, %30’unda kalıcı olabilmektedir.
Genel Değerlendirme
- COVID-19 sonrası; yüksek frekanslarda ve bilateral sensorinöral işitme kaybı ile işitsel yolaklarda hasar görülebilir.
- Aşıya bağlı işitsel/vestibüler/kognitif yan etkiler oldukça nadir ve düşük oranlıdır.
- “Beyin sisi” ile ilgili MRI bulguları, işitsel işleme bozukluğu ile birebir örtüşmektedir ve bu hastalarda DPOAE, ABR, MLR ve APD tarama testlerinin kombinasyonu ile kesin tanı konulabilmektedir.
- Hayatın farklı alanlarında işitsel ve bilişsel sorunlar yaşayan kişilerde, semptomlar çoğunlukla geçici olmakla birlikte küçük bir grup için kalıcı riskler barındırmaktadır. Özellikle uzun COVID ve beyin sisi tablolarında, işitme ve bilişsel rehabilitasyon büyük önem taşımaktadır.
Bu derlemede COVID-19’un işitsel sistemde yol açtığı farklı etkiler, güncel bilimsel veriler ışığında özetlenmiş ve sağlık profesyonellerinin klinik uygulamalarında yol gösterici olacak detaylar sunulmuştur.
